Write it yourself: show, don’t tell

Een minicursus met maxi-effect: leer meeslepend schrijven in 5 stappen

STAP 1 De kunst van het liegen

Lees het volgende fragment uit ‘De kunst van het liegen’ van Alan Bradley en beantwoord daarna de vragen. De ‘ik’ is de 11-jarige Flavia.

Het was een vierkant gebouwtje, met bakstenen muren voor de begane grond en hout voor de bovenverdieping. De ramen waren bedekt met een ondoorschijnende laag die getuigde van verwaarlozing en spinnenwebben; dat soort ramen lijkt je aan te kijken.
De deur was ooit geverfd geweest, maar de verf was afgebladderd. Het kale grijze hout was net zo verweerd als dat van de bovenverdieping.
Ik wikkelde de zakdoek weer om mijn hand en probeerde de deurknop. De deur zat op slot.
De ramen op de bovenverdieping zaten te hoog om erdoor naar binnen te kunnen klimmen, en de dunne houtjes van het met klimop begroeide latwerk zouden mijn gewicht nooit houden. Een gammele ladder leunde vermoeid tegen een muur, maar was te gevaarlijk om er gebruik van te maken. Ik besloot naar de achterkant te lopen.
Ik moest voorzichtig zijn. Alleen een verzakte schutting en een smal pad scheidden de achterkant van het koetshuis van miss Mountjoy’s treurwilg; ik zou diepgebukt moeten rennen, als een commando op het strand.

Oefening
Beantwoord nu de volgende twee vragen:

  1. Als je de locatie waar dit fragment zich afspeelt in je eigen woorden samenvat, wat wordt dat dan? Gebruik maximaal vier woorden.
  2. Wat wil je als lezer graag te weten komen in dit fragment? Wat wil je kunnen zien?

Benieuwd naar de antwoorden? Kijk snel in PS1

Yes, die vragen had ik goed. Maar hoe helpt dit me om meeslepend te schrijven?

Lees snel stap 2!

 bradley

STAP 2 Pas op: spinnenwebben

Het principe dat Bradley hier toepast, heet ‘show, don’t tell’ (in het vervolg afgekort tot SDT). In het Nederlands: vertonen, niet vertellen. Dat betekent dat je je lezer allerlei impliciete informatie geeft, die hij gebruikt om zelf een conclusie trekken. Zo staat er in het fragment nergens letterlijk dat dit een verlaten huis is. Toch weet je dat: die conclusie heb je zelf getrokken op basis van de tekst. Ook staat er nergens dat het gebouw een tikkeltje eng of naargeestig is. Als lezer heb je dat zelf vastgesteld op basis van de blinde ramen die je aan lijken te kijken, de spinnenwebben, de deur die op slot zit en die je niet aan wilt raken, de gevaarlijke ladder en het feit dat je voorzichtig zult moeten zijn.

Dat ik voorzichtig zal moeten zijn? Dat Flavia voorzichtig moet zijn, bedoel je.
Eigenlijk bedoel ik allebei. Door SDT toe te passen, zie je als lezer wat Flavia ziet, voel je wat zij voelt, beleef je wat zij beleeft. Dat is ook precies de bedoeling van de techniek: je raakt betrokken bij het verhaal, wilt weten hoe het verder gaat, wat er binnen in dat huis te zien is.

Dat wil ik nu eigenlijk ook best wel weten… Zit er een eng beest binnen? Een monster? Een pedofiel? Een gevangene? Een moordenaar? Een…
Kijk, dat is wat het verhaal graag wil. Dat jij je dat af gaat vragen, dat je actief deel wordt van het verhaal. Nog even geduld…

verlaten huis

Oefening
De kunst is om je lezer zoveel (en zo weinig!) informatie te geven, dat hijzelf de goede conclusies trekt. Jij geeft 50% en op basis daarvan vult je lezer de andere 50% zelf in. Hij pikt als het ware alle hints op die jij geeft en interpreteert die, tot hij precies die conclusies trekt die je als schrijver wilt dat hij trekt. Dat zie je bijvoorbeeld in dit promotiefilmpje voor de luchtmacht. De beelden die je ziet laten geen ruimte voor andere interpretaties.

Kijk nu nog eens naar het Flavia-fragment. Welke stukjes tekst bepalen dat je weet dat het om een verwaarloosd huis gaat? Noteer die stukjes voor jezelf. Dat kun je doen in steekwoorden, maar je kunt de tekst ook even printen en dan onderstrepen. Dat werkt voor het vervolg van de oefening wel zo fijn. Klaar? Check je antwoord in PS2!

Oefening
Om jou bij het verhaal te betrekken, mikt Alan Bradley, de schrijver van dit fragment, op je zintuigen. Mensen zijn heel zintuiglijk ingesteld: door in je tekst informatie te geven die die zintuigen prikkelt, sleur je je lezer het verhaal in.

Bekijk de stukjes tekst die je geselecteerd hebt. Welk(e) zintuig(en) spreekt Bradley aan? Klaar? Check je antwoord in PS3!

Oefening
Bradley mikt dus op één zintuig. Om je lezer volledig mee te kunnen slepen, is het echter belangrijk dat je leert om alle zintuigen aan te spreken. Dan kan jouw lezer meekijken, meeluisteren, meevoelen, meeruiken, meeproeven, kortom: hij kan meebeleven wat er in jouw tekst gebeurt, alsof hij er echt bij is.

Keer nu terug naar het fragment over het naargeestige, verwaarloosde huis. Welke stukjes tekst kun je zelf toevoegen, zodat je alle zintuigen aanspreekt? Laat je fantasie de vrije loop. Hoe voelt (tastzin!) zo’n huis als je er met je vingertoppen langs strijkt? Hoe klinkt zo’n huis aan de buitenkant – welke omgevingsgeluiden hoor je? Wat voor geur hangt er? Ga los!

Stap 3 Waarom al die moeite?
Best leuk om zulke dingen te verzinnen. Maar – sorry – waarom zou ik al die moeite doen? Waarom kan ik niet gewoon schrijven dat het een eng, verwaarloosd huis is? Dat kan mijn lezer toch gewoon van me aannemen? Wel zo efficiënt…

Hmmmm. Tja, dat zou je kunnen doen. Dat heeft hetzelfde effect als wanneer de fabrikant van een nieuw dieetmiddel zegt dat zijn product fantastisch werkt. Geloof je dat? Of wil je het met eigen ogen zien?

pillen 2Ooo, ja, dat snap ik wel. Mijn lezer moet iets dus zelf kunnen beleven wil ik dat hij iets van mij aanneemt. Dus: hoe pak ik dat concreet aan, dat ‘meebeleven’?
Om je lezer echt te laten mee(be)leven, is het belangrijk dat je niet te veel ‘vertelt’ (‘Het was een eng, verwaarloosd huis.’), maar dat je ‘vertoont’ (zoals in het fragment van Bradley). Je vermijdt dus de woorden waarmee je letterlijk vertelt wat je wilt dat de lezer weet, maar je geeft hints (details, beschrijvingen) waarmee je vertoont (laat zien) wat de lezer moet weten.

Oefening
Kies een van de opties hieronder om uit te werken tot een verhaalfragment, zoals dat van Bradley. Je mag verder werken met Flavia als hoofdpersoon, of je mag zelf een hoofdpersoon kiezen. Gebruik de techniek SDT om de door jou gewenste foto/film in het hoofd van je lezer te projecteren. Let op: de woorden uit de optie die je kiest zijn strikt verboden (dus niet “De bevlogen leider sprak zijn soldaten enthousiast toe.”). Gebruik ongeveer acht zinnen (je mag er een meer of minder hebben). Succes!

  • Een regenachtige herfstdag
  • Een snelle auto
  • Een prachtig kasteel
  • Een dwarse puber

Niveautje hoger? Probeer dan eens

  • Een bevlogen leider
  • Een eigenwijze peuter
  • Een gierige man

Stap 4 Tijd om te amputeren

Klaar. En nu?
Nu begint het echte werk eigenlijk pas. Bedenk vooral dat het tot nu toe vrij goed tussen ons ging, dat je de oefeningen leuk vond en dat je de SDT-techniek straks goed kunt gebruiken in je werk als communicatieprofessional. Oké? Dan gaan we door naar de laatste oefening.

typemachinebloem

Oefening
Pak het fragment erbij dat je net zelf geschreven hebt.

1. Zintuigen, zintuigen en nog meer zintuigen

Lees je fragment door. Welke zintuigen heb je aangesproken? Maak voor jezelf een rijtje. Heb je voornamelijk de ogen van je lezer aangesproken? Dat is niet erg: de meeste mensen zijn sterk visueel ingesteld. Maar hoe zit het met de andere vier zintuigen? Kan je lezer niet alleen meekijken, maar ook meeluisteren, meevoelen, meeruiken en meeproeven? Zorg ervoor dat alle zintuigen minimaal één keer aan bod komen. Het zintuig ‘ogen’ mag voor deze oefening uiteindelijk slechts 2/3 van je tekst beslaan.

2. Concreet schrijven

Als je wilt dat je lezer de juiste conclusies trekt, moet je ervoor zorgen dat je zo concreet mogelijk schrijft. Hoe weet jouw lezer dat het om een kasteel gaat, als je het woord ‘kasteel’ niet gebruikt? ‘Gebouw’ is niet genoeg, dat kan van alles zijn, van torenflat tot boswachtershutje. Jouw bevlogen leider draagt een pak om overwicht uit te stralen. Maar wat voor pak is dat? Een confectiepak? Maatpak? Van Hugo Boss? Armani? V&D? Is het blauw met een krijtstreepje? Of groen en gemaakt van corduroy? Zijn de vouwen er superstrak ingeperst? Zit het misschien een tikje te ruim bij de schouders? En: wat zeggen al die details over jouw leider? Check je fragment: ben je concreet genoeg geweest? Ziet je lezer wat hij moet zien? Vul aan en herschrijf waar nodig.

3. Kill your darlings
Je wilt de juiste film in het hoofd van jouw lezer projecteren. Daarom heb je ervoor gekozen om al zijn zintuigen aan te spreken en om veel details in je tekst op te nemen. Sommige zinnen zijn van werkelijk geniaal niveau. Al met al ben je bovendien uitgekomen op zo’n vijftien tot twintig zinnen. Wat ik je nu ga vragen, gaat dus pijn doen. Je gaat me niet leuk vinden. Maar het moet toch. Kill your darlings: schrap alles wat niet absoluut noodzakelijk is. Alsof je je eigen arm amputeert. Doet het te veel pijn? Vraag het aan iemand anders. Maar eraf zal-ie. Je mag maximaal zeven zinnen overhouden. Nee, dat meen ik niet. Zes. Maximaal.


Stap 5 Communicatieprofessional of romanschrijver?
Het nut van SDT is dus dat je lezer bij je verhaal betrokken raakt. Doordat de lezer zelf actief aan de slag moet, blijft hij langer geconcentreerd en is hij dus eerder geneigd je tekst uit te lezen. Bovendien zijn de conclusies die je zelf trekt (‘hee, dit werkt echt’) veel geloofwaardiger dan conclusies die je krijgt aangereikt (‘dit product is echt fantastisch. Echt waar!’) Maar: jij bent communicatieprofessional, geen romanschrijver. Wat moet je hier dan mee?

Drie voorzetjes:

  • De direct mail
    Stel. Jij werkt als communicatiemedewerker bij een bedrijf dat elektronische kattenluikjes verkoopt. De consument plaatst zo’n luikje in zijn keukendeur (eerst stond hier ‘woning’, maar dat was niet concreet genoeg) en een chip in zijn kat en voila – het luikje herkent de kat en die loopt vrij in en uit. Superhandig! Dat kun je natuurlijk in een direct mail vertellen aan je klanten: ‘superhandig nieuw kattenluik!’ Gevolg: de brief belandt ongelezen in de prullenbak. Of: je laat aan de hand van concrete voorbeelden zien hoe handig het ding is, zodat de lezer zelf die conclusie trekt. Gevolg: driekwart van de brieven belandt nog steeds ongelezen in de prullenbak, maar dat laatste kwart leidt tot een bezoekje aan de website – en hopelijk tot meer…
  • De corporate story
    Voor Ashraf Ramzy begon het allemaal met een kopje koffie. In 1990 las hij als junior strateeg bij FHV BBDO een dossier over de pogingen van Douwe Egberts om de internationale koffiemarkt op te gaan. Ramzy – geboren in Egypte, man van de wereld – zag wel wat in het onderwerp en besloot zijn tanden erin te zetten. Dagenlang deed hij in de bibliotheek onderzoek naar het wezen van koffie. De hamvraag: hoe sloeg hij een brug tussen het Hollandse bakkie troost en de opwindende drank die koffie in veel andere landen was? Tot hij stuitte op een tekst van de achttiende-eeuwse Franse diplomaat Talleyrand:

    Zo heet als de hel,
    zo zwart als de duivel,
    zo zuiver als een engel en
    zo zoet als de liefde.
    Zo moet koffie zijn.

    Hier was zijn verhaal, besefte Ashraf, die filmwetenschap had gestudeerd en was afgestudeerd op de narratologie van de Hollywoodfilm. Geïnspireerd begon hij te schrijven aan een paper dat ‘The Soul of Coffee’ zou gaan heten. Daarin benadrukte hij zowel het gezellige als het passievolle karakter van koffie. Een jaar later introduceerde Douwe Egberts Cafuego, een koffiemerk gebaseerd op zijn verhaal. (PS4)

    En: zag je het voor je? Die jongeman, in het donker van de bibliotheek, diep weggedoken achter slordige stapels vergeelde boeken, een papieren bekertje met een restje opgedroogde koffie op de hoek van zijn tafel? Dat is de kracht van verhalen vertellen. Wij kunnen ons dingen voorstellen die we niet zelf hebben meegemaakt en dan het gevoel hebben dat we erbij waren, dat we het gezien hebben, dat we deel waren van het verhaal. Door SDT in te zetten binnen je corporate story, kun je mensen meeslepen in het verhaal van jouw bedrijf of organisatie. Daardoor bouw je band op en dat leidt weer tot consumententrouw.

  • De productpresentatie
    Stel, je moet als communicatiemedewerker een nieuw product presenteren. Laten we zeggen: een ‘flavour halogen oven’. Je kunt een gortdroog overzicht geven in een standaardpowerpoint van de eigenschappen van de mini-oven. Of… Of je neemt afbeeldingen op van iemand die de oven gebruikt en laat zien hoe makkelijk deze in gebruik is en dat hij een zelfreinigende stand heeft, zodat je noooooit meer met een pijnlijke rug giftige gassen in hoeft te ademen tijdens het schoonmaken. Terwijl je de afbeeldingen laat zien, vertel je een gebruikersverhaal dat de afbeeldingen ondersteunt.

Meer lezen?

  • Bradley, A. (2011): De kunst van het liegen, Een Flavia de Luce roman. Amsterdam: Luitingh-Sijthoff B.V..
  • Burger, P. & Jong, J. De (2002): Handboek Stijl, Adviezen voor aantrekkelijk schrijven.  Den Haag: Sdu Uitgevers. Pp. 61-74.

PS1 Het antwoord op vraag 1 is iets in de trant van ‘een (eng/naargeestig) verwaarloosd gebouw’. Het antwoord op vraag 2 is dat je graag wilt weten wat zich binnen in het gebouw bevindt, dat je wilt kunnen zien wat er zich achter de blinde ramen bevindt.

PS2 Dat gaat om de volgende stukjes tekst:

  • Het was een vierkant gebouwtje, met bakstenen muren voor de begane grond en hout voor de bovenverdieping.
  • De ramen waren bedekt met een ondoorschijnende laag die getuigde van (verwaarlozing à expliciet!) en spinnenwebben
  • De deur was ooit geverfd geweest, maar de verf was afgebladderd. Het kale grijze hout was net zo verweerd als dat van de bovenverdieping.
  • de dunne houtjes van het met klimop begroeide latwerk
  • Een gammele ladder leunde vermoeid tegen een muur
  • een verzakte schutting

PS3 Bradley mikt vooral op het zintuig ‘ogen’, dat wat je ziet dus. De andere zintuigen komen niet aan bod in deze stukjes.

PS4 Dit fragment komt uit het artikel ‘Er was eens…’ (geen auteur) uit het blad ‘Communicatie’ (mei 2013).

PS5 Wat zat er nu eigenlijk in dat huis? Het gebouw doet dienst als opslagruimte voor vreemde voorwerpen: gebeeldhouwde kasten, haardijzers, Perzische tapijten, opgezette dieren… Weten welk gruwelijk mysterie Flavia oplost? Lees dan ‘De kunst van het liegen’. Veel plezier!


Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *